Wat is EMS en wat is insulineresistentie?
Insuline is een hormoon dat ervoor zorgt dat suiker uit het bloed wordt opgenomen in de cellen. Na het eten van suiker en zetmeel stijgt de bloedsuiker en maakt het lichaam insuline aan. Bij een paard met insulineresistentie reageren de cellen minder goed op insuline. Het lichaam maakt dan meer insuline aan om hetzelfde effect te bereiken.
Dierenartsen spreken tegenwoordig vaak van insuline-ontregeling (insulin dysregulation). Dat omvat zowel een te sterke insulinereactie na het eten als een verminderde gevoeligheid voor insuline.
EMS staat voor Equine Metabool Syndroom. Het is een combinatie van insulineontregeling, vaak overgewicht of plaatselijke vetophoping, en een verhoogd risico op hoefbevangenheid. Het is geen ziekte die je kunt genezen, maar met de juiste aanpak van voeding, weidegang en beweging is het vaak goed onder controle te houden. De dierenarts stelt de diagnose en begeleidt de behandeling.
Welke paarden krijgen EMS?
EMS komt vooral voor bij paarden en pony’s die van nature ‘goede voerders’ zijn: ze komen snel aan op weinig voer. Denk aan:
- pony’s zoals Shetlanders, Welsh en New Forest;
- Fjorden, Haflingers, IJslanders en andere sobere rassen;
- sommige warmbloeden, Spaanse rassen en Friezen;
- paarden met overgewicht en weinig beweging.
Sobere rassen komen oorspronkelijk uit gebieden met schrale begroeiing. Ze zijn gewend om met weinig voedsel rond te komen en energie goed vast te houden. Op een voedzame Nederlandse weide met jong, suikerrijk gras krijgen ze vaak veel meer energie binnen dan ze nodig hebben. Weinig beweging en een rantsoen met veel krachtvoer versterken dat effect.
EMS wordt meestal vastgesteld bij paarden tussen een jaar of vijf en vijftien. Bij oudere paarden overlapt het vaak met PPID (Cushing). Een paard kan ook beide aandoeningen tegelijk hebben.
Niet elk paard met EMS is dik. Er bestaan ook slanke paarden met insulineresistentie. Daarom is een bloedonderzoek door de dierenarts de enige manier om zekerheid te krijgen. Vaak gebeurt dat met een test waarbij het paard suiker krijgt en daarna de insulinewaarde wordt gemeten.
Hoe herken je EMS en insulineresistentie?
Signalen die bij EMS kunnen passen:
- snel aankomen, ook op weinig voer;
- een dikke, harde nekkam (een ‘cresty neck’);
- vetophoping boven de staartinplant, op de schouders, achter de ellebogen of rond de schede of uier;
- moeilijk afvallen, ook als het rantsoen al beperkt is;
- een of meer periodes van hoefbevangenheid, soms mild;
- divergerende ringen op de hoefwand: ringen die bij de hielen verder uit elkaar liggen dan bij de teen.
Vaak wordt EMS pas vastgesteld na een eerste periode van hoefbevangenheid. Herken je meerdere signalen bij je paard, bespreek dit dan met je dierenarts voordat het zover komt. Een vroege diagnose maakt het makkelijker om voeding en weidegang aan te passen.
Een nekkam beoordeel je het best door er met je hand langs te voelen. Is die stevig en dik, ook als het paard zijn hoofd laat zakken, dan is dat een signaal om serieus te nemen. Dierenartsen gebruiken hier soms een aparte score voor.
Let bij acute signalen als een bevangen houding, voorzichtig lopen of warme hoeven niet af: bel direct de dierenarts.
Hoe voer je een paard met EMS?
Bij EMS draait het rantsoen om twee doelen: de inname van suiker en zetmeel laag houden en, als dat nodig is, het gewicht verlagen. NSC staat voor suiker plus zetmeel.
Hooi als basis. Geef ongeveer 1,5–2% van het lichaamsgewicht aan ruwvoer per dag (droge stof). Bij een paard dat moet afvallen houdt de dierenarts soms het lagere deel van die bandbreedte aan, maar ga niet ver onder de 1,5% zonder overleg. Kies hooi met weinig suiker. Een ruwvoeranalyse geeft zekerheid. Hooi een tijd weken in water verlaagt het suikergehalte, maar spoelt ook mineralen uit.
Geen of weinig krachtvoer. Een paard met EMS heeft aan goed hooi vaak genoeg energie. Granen, melasse en suikerrijke snoepjes laat je weg. Krijgt het paard toch iets extra’s, kies dan krachtvoer met een laag NSC-gehalte, op basis van vezels.
Vitaminen en mineralen aanvullen. Een rantsoen van vooral hooi bevat vaak te weinig vitaminen en mineralen. Een balancer of mineralensupplement vult dat aan zonder veel energie. Kies er een met weinig suiker en zetmeel.
Hooi verdelen over de dag. Laat het paard niet lang zonder ruwvoer staan. Dat geeft stress en kan bijdragen aan maagproblemen. Een slowfeeder helpt om een beperkte hoeveelheid hooi langer te laten duren.
Waar let je op bij weidegang, beweging en afvallen?
- Weidegang beperken. Gras bevat vooral in het voorjaar, het najaar en na zonnige dagen met koude nachten veel suiker. Gebruik een graasmasker, een paddock zonder gras of een track met hooi. Hoeveel weidegang verantwoord is, verschilt per paard. Overleg dit met je dierenarts.
- Bewegen. Regelmatige beweging draagt bij aan een normale gevoeligheid voor insuline en helpt bij afvallen. Begin rustig en alleen als het paard vrij is van hoefpijn.
- Geleidelijk afvallen. Laat het paard rustig afvallen. Een crashdieet of lange periodes zonder voer zijn juist schadelijk. Pony’s en ezels met overgewicht lopen bij snel afvallen risico op hyperlipemie, een gevaarlijke vetstofwisselingsstoornis.
- Meten. Houd het gewicht en de conditie bij met een lintmeter en een conditiescore. Maak bijvoorbeeld elke twee weken foto’s vanaf dezelfde plek.
- Snoepjes en traktaties. Wortels, appels, brood en veel paardensnoepjes bevatten suiker. Kies, als je iets wilt geven, voor iets met weinig suiker en zetmeel, in kleine hoeveelheden.
- Supplementen. Er zijn supplementen die passen in het rantsoen van een paard met EMS. Ze vervangen nooit voeding, beweging en begeleiding door de dierenarts. Volg de dosering op de verpakking.
In het kort
- EMS is een stofwisselingsstoornis met insulineresistentie, vaak samen met overgewicht en een verhoogd risico op hoefbevangenheid.
- Pony’s en sobere rassen zijn er gevoeliger voor. Een bloedonderzoek door de dierenarts geeft zekerheid.
- Voer vooral hooi met weinig suiker, laat granen en melasse weg en vul vitaminen en mineralen aan.
- Beperk de weidegang, zorg voor regelmatige beweging en laat het paard geleidelijk afvallen.
- Laat het paard nooit lang zonder ruwvoer staan.