Wat is koliek bij paarden?
Koliek is geen ziekte op zich, maar een verzamelnaam voor pijn in de buik. Meestal zit het probleem in het maag-darmkanaal. Soms komt de pijn van een ander orgaan.
Het spijsverteringsstelsel van een paard is gevoelig. Een paard kan niet overgeven, de darmen zijn lang en liggen deels los in de buik, en de dikke darm maakt een aantal scherpe bochten. Daardoor kan er op meerdere plekken iets misgaan.
Veelvoorkomende vormen zijn:
- Krampkoliek: de darm trekt te heftig samen, vaak na een verandering of stress.
- Gaskoliek: gasophoping in de darm, bijvoorbeeld na het eten van veel jong gras of krachtvoer.
- Verstoppingskoliek: voer hoopt zich op in de darm, vaak in combinatie met weinig drinken of weinig beweging.
- Zandkoliek: zand stapelt zich op in de darm, bijvoorbeeld bij voeren op een zandige ondergrond.
- Darmdraaiing of beklemming: een deel van de darm raakt gedraaid of bekneld. Dit is een spoedgeval waarbij vaak een operatie nodig is.
Hoe ernstig een koliek is, kun je aan de buitenkant niet goed inschatten. Een paard met hevige pijn kan een relatief onschuldige krampkoliek hebben, terwijl een paard dat alleen stil en suf staat een ernstig probleem kan hebben.
Hoe herken je koliek?
De signalen lopen uiteen van onopvallend tot heel duidelijk. Let op:
- niet willen eten of ineens stoppen met eten;
- onrustig zijn, steeds gaan liggen en weer opstaan;
- rollen, of willen rollen;
- omkijken naar de flank, of tegen de buik schoppen;
- krabben met een voorbeen;
- zweten zonder dat het paard gewerkt heeft;
- gestrekt staan alsof het wil plassen;
- geen of veel minder mest dan normaal;
- sneller ademen, of stil en suf staan.
Ken je paard goed. Hoeveel mest het normaal maakt, hoe het eet en hoe het erbij staat, helpt je om afwijkingen snel op te merken.
Een handig hulpmiddel is om dagelijks even te kijken naar de mest: hoeveel hopen, hoe vast of los, en of er onverteerde vezels in zitten. Ook luisteren naar de buik kan informatie geven. Een gezonde paardenbuik maakt regelmatig rommelende geluiden. Een stille buik is een reden om alert te zijn en de dierenarts te bellen.
Wat doe je als je paard koliek heeft?
Bel direct de dierenarts. Ook als de signalen licht lijken. Koliek kan snel verergeren, en bij een darmdraaiing telt elk uur. Alleen de dierenarts kan vaststellen wat er aan de hand is en welke behandeling nodig is.
Tot de dierenarts er is:
- haal voer weg uit de stal of van de wei;
- houd je paard in de gaten en noteer wat je ziet, zoals tijdstip, gedrag en mest;
- geef geen medicijnen zonder overleg met de dierenarts, omdat die de signalen kunnen maskeren;
- volg het advies van de dierenarts over stappen of laten staan;
- zorg voor je eigen veiligheid, want een paard met pijn kan onverwacht neergaan of rollen.
Vertel de dierenarts aan de telefoon zo concreet mogelijk wat je ziet, wanneer het begon, wat je paard het laatst gegeten heeft en of er onlangs iets veranderd is in voer, huisvesting of beweging. Dat helpt om de situatie in te schatten.
Welke rol speelt voeding bij koliek?
Koliek heeft vaak meerdere oorzaken tegelijk. Voeding en voermanagement spelen bij veel gevallen een rol. Bekende risicofactoren zijn:
- Plotselinge voerwissels: een nieuwe partij hooi, een ander krachtvoer of de eerste dagen op voorjaarsgras.
- Veel krachtvoer in één keer: grote maaltijden met veel zetmeel kunnen niet volledig in de dunne darm worden verteerd. In de dikke darm wordt het restant vergist, wat de darmflora uit balans kan brengen.
- Te weinig ruwvoer: vezels houden de darm in beweging en vormen de basis van een gezonde spijsvertering.
- Te weinig drinken: vooral in de winter, als het water koud is of bevriest, drinken paarden soms minder.
- Voeren op zand: hooi van de grond in een zandpaddock betekent dat een paard zand mee kan eten.
- Slecht voer: beschimmeld of stoffig hooi en bedorven voer.
Daarnaast spelen andere zaken mee, zoals het gebit, wormen, weinig beweging, stress en een plotselinge overgang naar stalrust.
Hoe voer je een paard met een gevoelige darm?
Voeding kan koliek niet uitsluiten, maar een goed voermanagement verkleint wel een aantal risico’s. Let op deze punten:
- Ruwvoer als basis. Een paard eet ongeveer 1,5 tot 2% van het lichaamsgewicht aan ruwvoer per dag, in droge stof. Verdeel dat over de dag, bijvoorbeeld met een slowfeeder.
- Geleidelijk wisselen. Bouw een nieuw voer of nieuwe partij hooi meestal op over één tot twee weken. Laat je paard in het voorjaar rustig wennen aan gras.
- Kleine krachtvoerporties. Geef krachtvoer in meerdere kleine maaltijden en kies voer met weinig NSC (suiker + zetmeel) als je paard niet veel energie nodig heeft.
- Altijd schoon water. Controleer drinkbakken dagelijks en zorg dat ze in de winter niet bevriezen.
- Niet op zand voeren. Gebruik een hooiruif, slowfeeder of rubbermat.
- Gebit en ontworming. Laat het gebit regelmatig nakijken en volg een wormbeleid in overleg met je dierenarts.
- Vaste routine en beweging. Regelmaat en dagelijkse beweging houden de darm actief.
Heeft je paard vaker koliek gehad, bespreek dan met je dierenarts welk rantsoen en voerschema het best past. Mogelijk speelt er een onderliggend probleem, zoals maagzweren.
Ook na een koliek speelt voeding een rol. De dierenarts geeft meestal aan hoe je het voer weer opbouwt. Vaak begin je met kleine porties hooi of gras en wacht je met krachtvoer tot de spijsvertering weer op gang is. Houd in de dagen daarna de mest, de eetlust en het drinkgedrag goed in de gaten.
In het kort
- Koliek is buikpijn en kan variëren van lichte krampen tot een levensbedreigende darmdraaiing.
- Zie je signalen van koliek, bel dan direct de dierenarts en haal het voer weg.
- Plotselinge voerwissels, veel krachtvoer in één keer, weinig ruwvoer en weinig drinken zijn bekende risicofactoren.
- Voer veel ruwvoer, wissel geleidelijk en zorg altijd voor schoon water.